De geopolitieke keuze van Europa

Europa staat collectief voor een binaire keuze. Het kan de blauwe pil nemen, de realiteit negeren en doorgaan op het pad van vernedering, een speelveld worden voor internationale mogendheden terwijl het zijn eigen geopolitieke achteruitgang beheert. Of het kan de rode pil nemen, de realiteit omarmen en de regie over zijn eigen lot in handen nemen.

Europa heeft een tegenstander die een gekozen invloedssfeer wil domineren, internationale regels en instellingen negeert, bruut geweld gebruikt om zijn agenda te dienen en overal oligarchische en nationalistische zakelijke belangen nastreeft. Oh, en dan is er ook nog Rusland. Onder Donald Trump lijkt de VS alleen van Rusland te onderscheiden omdat de Russische machtshonger geografisch botst met Europese soevereiniteit. Amerika's streven naar dominantie over het westelijk halfrond doet dat niet, behalve in Groenland. Daar komt Trumps innerlijke Poetin boven, alleen nog agressiever en openlijker dreigend, en nota bene gericht tegen landen waarmee de VS nog steeds het belangrijkste wederzijdse veiligheidspact uit de geschiedenis deelt.

Voor een Europa dat gedurende 2025 consistent koos voor zelfverloochening en vernedering om president Trump toch maar aan de Europese kant te houden in Oekraïne, is de harde realiteit dat de VS niet alleen onbetrouwbaar, maar ook vijandig is geworden. Het spel van diplomatiek inhalen en terughalen van een Washington dat steeds driester wordt, heeft zijn grenzen bereikt. Toegeven aan brutale eisen over Groenland wordt mogelijk de prijs die Europa moet betalen voor blijvende Amerikaanse steun over Oekraïne. Tegelijkertijd zal de Amerikaanse interventie in Venezuela en de achteloze ontmanteling van een op regels gebaseerde wereldorde het Kremlin alleen maar versterken in de overtuiging dat Russische dominantie over Oekraïne cruciaal is voor de eigen nationale veiligheid. Voor Europa betekenen Venezuela en Groenland een ernstige verslechtering van de driehoeksverhouding die het conflict in Oekraïne moet beslechten.

Europa staat collectief voor een binaire keuze. Het kan de blauwe pil nemen, de realiteit negeren en doorgaan op het pad van vernedering, een speelveld worden voor internationale mogendheden terwijl het zijn eigen geopolitieke achteruitgang beheert. Of het kan de rode pil nemen, de realiteit omarmen en de regie over zijn eigen lot in handen nemen. Net als in de sciencefictionklassieker The Matrix opent de keuze voor waarheid boven illusie een eigen konijnenhol, aangezien een geopolitiek Europa tegelijkertijd drie strategische uitdagingen het hoofd moet bieden: het kan niet langer op Amerika vertrouwen, het wil niet op China vertrouwen en het is feitelijk in oorlog met Rusland. Gelukkig is het mogelijk om deze uitdagingen gezamenlijk aan te gaan, omdat elk een vergelijkbare beleidsmix vereist: geografische veiligheid gecombineerd met economische en technologische autonomie, waarmee in wezen een Europese invloedssfeer wordt gecreëerd.

De eerste geopolitieke prioriteit van Europa is een eigen invloedssfeer: een ​​ring van geografische veiligheid tegen Rusland. Na de Russische invasie van Oekraïne werd de Europese Politieke Gemeenschap opgericht als een groep Euraziatische landen met gedeelde veiligheidsbelangen. Nu de defensie- en veiligheidsnoden van Europa groeien, kan die Gemeenschap een geo-economisch platform worden voor regionale veiligheidsallianties onder Europese sturing. Oekraïne kan daarbij dienen als doorvoerkanaal. De Europese Commissie overweegt een versnelde, stapsgewijze toetreding om Oekraïne in Europa te verankeren. Dat zou het EU-lidmaatschap feitelijk herdefiniëren als een gelaagd menu met een gemeenschappelijk veiligheidslidmaatschap als basis: precies het instrument dat nodig is.

Ten tweede moet de Europese Unie dringend haar interne markt verdiepen voor geopolitieke doeleinden. Dit vereist drie parallelle stappen: een Europese top-down planning voor strategische capaciteit en marktontwikkeling in geselecteerde kritieke technologieën, nieuwe financieringsinstrumenten door de integratie van de Europese financiële markten, en een concurrentiekader dat Europese kampioenen toelaat via bottom-up consolidatie. Wat in 2025 is begonnen met de Europese defensie-industrieplanning en -financiering, kan worden uitgebreid en versneld om model te staan ​​voor andere industrieën waar Europese strategische afhankelijkheid geopolitieke onderwerping betekent.

Ten derde moet een Europa dat strategische autonomie serieus neemt ook China serieus nemen. Europa kan een echte Europese industriële en technologische capaciteit hebben, of het kan vrijhandel met China doen, maar het kan niet beide. Een 'kleine tuin, hoge schutting'-aanpak om bepaalde cruciale industrieën en technologieën op Europees terrein af te schermen van Chinese dumping of dominantie zou zinvol zijn, zoals Amerika dat zelf deed onder voormalig president Biden. Dergelijk selectief protectionisme ten opzichte van China zou de keerzijde moeten zijn van doelbewuste industriële ontwikkeling in Europa zelf. Dit kan verder worden bevorderd door het handelsspeelveld gelijk te trekken op het gebied van klimaat en andere normen, zoals CBAM zal beogen te doen.

Een reset met de Chinezen over handel zal niet zonder wrijving of kosten verlopen. Het zal ook vereisen dat het Europese bedrijfsleven zijn eigen China-strategieën heroverweegt. Maar dat is de prijs die we zullen moeten betalen om te voorkomen dat we net zo afhankelijk worden van China voor strategische industriële goederen als we afhankelijk waren van Rusland voor fossiele energie. Hoewel strategisch protectionisme Europa ook kan aansterken in zijn antagonistische handelsrelaties met de VS zou het evenzeer trans-Atlantische samenwerking moeten faciliteren. Europa kan een hefboom vormen voor de Amerikaanse agenda ten aanzien van China. Zelfs onder Trump blijven er dus mogelijkheden voor de EU om te aligneren met de VS, maar wel in entente van samenwerking in plaats van onderwerping.

Europa is wellicht nog nooit zo klaar geweest voor geopolitiek als nu omdat Duitsland geopolitiek opstaat, daarmee een einde makend aan het traditionele duopolie van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. De politieke en economische onrust in Duitsland kan een stoorzender zijn, maar het omzetten van geopolitiek in een strategische groeistrategie onder auspiciën van de EU is de sleutel. De keuze voor Europa komt hierop neer: is een kritische massa Europese landen bereid soevereiniteit te delen ten einde die terug te winnen? Een kern van EU-landen onder EU-paraplu, samen met derde landen zoals het Verenigd Koninkrijk en Oekraïne, kunnen de puzzel van verdere Europese integratie oplossen door de EU tegelijkertijd te verdiepen, flexibeler te maken en aan te vullen zonder formele uitbreiding. Leiders die de benarde situatie van Europa omzetten in een doorbraak voor Europa, zullen populisme en angst beantwoorden met staatsmanschap en moed. Zo niet nu, wanneer dan wel?

Uitgebreide versie van een column verschenen in Trends/Knack van 22.01.2026