Een Europese vrede in Oekraïne

Wat kunnen Amerikaanse vredesgaranties echt betekenen als het equivalent van een NAVO-lidmaatschap bij voorbaat onmogelijk is? Als Europa niet zelf wil mobiliseren – financieel, militair, industrieel en politiek – zal het moeten blijven smeken terwijl Amerika vooral een snelle Russische vrede wil.

Het topoverleg tussen de presidenten Trump en Poetin in Alaska kan de handboeken in als het hoofdstuk ‘hoe niet aan topdiplomatie doen’. Een geïmproviseerd en overhaast theater tussen een breedsprakerige dealmaker en een koelbloedige machtswellusteling is geëindigd in een complete Russische overwinning. Vooraf had Trump de druk op Rusland opgevoerd voor een staakt het vuren in Oekraïne, met de wortel en de stok. De stok van harde handelssancties, de wortel van handelsdeals waarvoor ook Russische zakenlieden naar Alaska waren meegereisd. Sommige waarnemers hoopten zelfs op de start van een onderhandelingsronde over de controle op kernwapens.

Van dat alles is niets in huis gekomen. Geen staakt het vuren. Rusland kan blijven doden en vernietigen en hopen dat Oekraïne breekt. Geen handelsdeals, maar evenmin handelssancties. Ofwel zijn Trump en co een zooitje amateurs, ofwel zijn ze stille Rusland-sympathisanten. Misschien wel beide. Trump denkt blijkbaar dat persoonlijk charisma en een publieke show van macht – de luchtmachtbasis, de overvliegende gevechtsvliegtuigen en de presidentiële limousine – volstaan om Rusland te bedwingen. Tegelijkertijd applaudisseert hij voor een gezochte oorlogsmisdadiger en legitimeert hij luidop militaire agressie en bezetting door het verlies van Oekraïens grondgebied als een voldongen feit weg te zetten. Poetin geeft geen millimeter en wordt diplomatiek in ere hersteld.

Voor Oekraïne en Europa was het schouwspel in Alaska weerzinwekkend. Afwezig rond de tafel waar onze gemeenschappelijke toekomst kon worden beslecht, komen de bitterste herinneringen van de veroveringsdiplomatie uit de twintigste eeuw boven. Maandenlang hebben onze regeringsleiders toegift na toegift gedaan aan het Amerika van Trump: een eenzijdige grondstoffendeal in Oekraïne, een eenzijdig handelsakkoord tussen de VS en de Europese Unie, een enorme sprong in defensie-uitgaven voor de NAVO, Europa dat zelf betaalt voor Amerikaans wapentuig aan Oekraïne. Al die cadeaus, al dat vleien, stropen en buigen, allemaal schijnbaar voor niets. Of voor bijna niets, want een paniekdelegatie mocht in Washington opnieuw zichzelf in vleierij overtreffen, hopend dat Donald Trump alweer een bocht neemt.

Wat zou een Europese vrede in Oekraïne vergen? Eén: geen juridische erkenning van annexaties, maar een bevriezing van feitelijke grenslijnen in ruil voor het begin van normalisering van diplomatieke betrekkingen met Rusland. Twee: geen nieuwe territoriale concessies buiten de al bezette gebieden, inclusief de Donbas waar Oekraïne natuurlijke verdedigingsbarrières ontbreekt. Drie: een multinationale vredesmacht op vrij Oekraïens grondgebied of in een neutrale bufferzone, zolang Oekraïne dat nodig acht. Vier: herbevestiging van de soevereiniteit en vrijheid van Oekraïne, voor de ontwikkeling van zijn democratie, economie en leger, en bij de keuze voor EU-lidmaatschap. Geen vetorecht voor Rusland. Vijf: ijzersterke veiligheidsgaranties voor de integriteit van het vrije Oekraïense grondgebied, inclusief formele Amerikaanse ondersteuning. Zes: geen einde aan de economische of financiële sancties tegen Rusland zonder Europese instemming, met opmaak van een nieuw sanctieregime dat meteen ingaat als Rusland de wapenstilstand of de vredesvoorwaarden schendt. Zeven: een onafhankelijke instantie voor oorlogsreparaties en de controle op het naleven van een vredesakkoord.

Trump zou nu willen spreken over Amerikaanse veiligheidsgaranties. Maar wat kunnen die echt betekenen als hij het equivalent van een NAVO-lidmaatschap bij voorbaat uitsluit? Als Europa niet zelf wil mobiliseren – financieel, militair, industrieel en politiek – zal het moeten blijven smeken terwijl Amerika vooral een snelle Russische vrede wil.

Oekraïne is zogenaamde veiligheidsgaranties van het Westen gewoon. In 1994 gaf het vrijwillig zijn kernwapens op, in ruil voor getekende veiligheidsgaranties. In 1997 volgde een formeel vriendschapsverdrag met Rusland. In 2014 en 2015, na de verovering van de Krim en na de start van de aanvallen op de Donbas, moesten de akkoorden van Minsk een einde maken aan verdere Russische agressie. De les van papieren garanties is duidelijk: er is geen veiligheid voor Oekraïne dan via de loop van het geweer. Hoe moeten we ons dat voorstellen?

Ik waag mij aan een voorspelling: er komen geen harde veiligheidsgaranties. Om de veiligheid te kunnen beschermen, moet je ze kunnen afspreken. Dat wordt een opgave. Voor Oekraïne betekent veiligheid minimaal een staalharde bescherming tegen nieuw Russisch geweld. Voor Rusland betekent veiligheid minimaal de gedwongen neutraliteit van een onderworpen Oekraïne. Het Poetin-regime heeft de vredelievende Europese Unie en de zelfverdedigingsalliantie die de NAVO is, vervloekt als een anti-Russische bedreiging die historisch Russisch gebied heeft ingepalmd. In dat zieke wereldbeeld acht Rusland zich slechts veilig zolang Oekraïne niet veilig is voor Rusland. Een echte veiligheidsgarantie voor Oekraïne vergt dat Rusland zijn zelfverklaarde ‘grondoorzaken’ van de oorlog loslaat.

Diplomatie kan veel water bij de wijn doen. Als Poetin met voldoende nieuw grondgebied wegkomt, heeft hij wellicht propagandamateriaal genoeg om elke vrede als een overwinning te verkopen. Misschien laat hij de rest van Oekraïne toch zijn vrijheid. Maar zelfs dan rijst de vraag: hoe garandeer je die op het terrein, tegenover een Rusland dat al herhaaldelijk veiligheidsgaranties met hybride en volle oorlog heeft geschonden, tegenover een regime dat met oorlog en oorlogseconomie is verweven? De eerste optie is de resurrectie van de Verenigde Naties, met een gemandateerde vredesmacht. Dat zou een papieren tijger zijn, traag en bureaucratisch, geketend door het Russische vetorecht in de veiligheidsraad. Niet voor niets suggereerde Rusland die piste zelf bij de onderhandelingen in Istanbul in 2022. Toen was het Russische leger falend en terugtrekkend. Nu gelooft Rusland dat het de oorlog zal winnen.

Elke vredesmacht die naam waardig zal honderden kilometers frontlinie moeten handhaven tegen elke mogelijke Russische interferentie, met hoogtechnologische middelen en met tienduizenden manschappen die voor lange jaren op het Oekraïne grondgebied zullen verblijven. Daarachter moet de capaciteit bestaan om te reageren als Rusland nieuwe provocaties of infiltraties aandurft – in Oekraïne of elders – met scenario’s van escalatie. Het is denkbaar dat een herboren militair Europa en een spartaans Oekraïne dit uiteindelijk aandurven en aankunnen. Maar zonder grote Amerikaanse capaciteit, in materiaal, in communicatie, in luchtafweer en ook in menselijke knowhow, lijkt dit op korte termijn doodgeboren. Zodra Trump dat beseft, dreigt de Amerikaanse veiligheidsgarantie snel te vervliegen. Als Europa dan met Oekraïne alleen komt te staan, is het moment van de waarheid nabij.

Uitgebreide versie van een column verschenen in Trends/Knack van 19.08.2025